سوالات درس پنجم دین و زندگی دوازدهم(ریاضی تجربی) - همیار آموزش

۱- عمل اختیاری را با عمل غیر اختیاری مقایسه نمایید. (با ذکر مثال)
جواب: میان حرکات قلب یک فرد برای گردش خون و حرکات پای وی هنگام قدم زدن، تفاوت اساسی وجود دارد. همچنان که تفاوت است میان حرکت دستی که بر اثر بیماری لرزش دارد با حرکت دستی که خود شخص برای غذا خوردن بالا و پایین می‌‌آورد. ضربان قلب و حرکت دستی که لرزش دارد، اختیاری نیست؛ ولی حرکات پا برای رفتن به سوی یک مقصد و حرکات دست در هنگام غذا خوردن، اختیاری و تابع اراده انسان است.

۲- در مثال نوشتن با قلم، کار نوشتن را به کدام پدیده می‌‌توان نسبت داد؟ بنویسید.
جواب: کل کار نوشتن را به هر یک از این عوامل؛ (قلم، ساختار عصبی بدن، اراده فرد، نفس با روح) می‌‌توان نسبت داد؛ بدین معنا که اگر هر یک از این عوامل نبود، عمل نوشتن ممکن نمی شد، اما هر علتی، به ترتیب، علت بودن خود را از عامل بالاتر می‌‌گیرد. قلم می‌‌نویسد، اما حرکت آن ناشی از حرکت دست است. حرکت دست به نوبه خود، محصول کار دستگاه عصبی است. این کار هم ناشی از اراده و اراده از نفس شماست. این علت ها را «علل طولی» می‌‌گویند.

۳- آیا همه امور زندگی ما، اختیاری هستند توضیح دهید.
جواب: «خیر»؛ بسیاری از امور اختیاری نیست، و ما در وقوع آنها نقشی نداریم. به عنوان مثال، هیچ یک از ما در عملکرد دستگاه های مختلف بدن خود مانند دستگاه گوارش با گردش خون، و همچنین در قوانین حاکم بر طبیعت مانند قانون جاذبه زمین، توالی و نقشی نداریم و این امور خارج از اختیار ما و به صورت «طبیعی» انجام می‌‌شود. در عین حال، باید توجه داشت که همین اختیار محدودی که داریم، مبنای تصمیم گیری های ما و تعیین کننده عاقبت و سرنوشت ماست.

۴- در کدام دسته علل، هر عامل به طور مستقیم نقش خاصی را بر عهده دارد که با نقش دیگری متفاوت است؟
جواب: علل عرضی

۵- «تفکر و تصمیم» را توضیح دهید.
جواب: هر کدام از ما همواره تصمیم هایی می‌‌گیریم و برای این تصمیم ها ابتدا، «اندیشه می‌‌کنیم» و «جوانب آن را می‌‌سنجیم» و سپس، «دست به عمل می‌‌زنیم.» گاهی نیز دچار تردید می‌‌شویم که از میان چندین کار، کدام یک را انتخاب کنیم. دست آخر، پس از بررسی های لازم، یکی را برگزیده و عمل می‌‌کنیم.

۶- علت هایی که در پیدایش یک پدیده دخالت دارند، بر چند دسته‌اند؟ آنها را بنویسید.
جواب: «دو دسته» – علل عرضی و علل طولی. از علت هایی که در پیدایش یک پدیده دخالت دارد.

۷- از شواهد وجود اختیار در انسان، احساس رضایت یا پشیمانی را شرح دهید.
جواب: هر گاه در کاری موفق شویم، احساس رضایت و خرسندی وجودمان را فرا می‌‌گیرد. این احساس رضایت، نشانه أن است که آن کار را از خود و نتیجه اراده و تصمیم عاقلانه خود می‌‌دانیم. گاه نیز در کاری مرتکب اشتباه می‌‌شویم و به خود یا دیگری زیان و ضرر می‌‌رسانیم. در این هنگام احساس ندامت و پشیمانی می‌‌کنیم و با خود می‌‌گوییم: ای کاش آن کار را انجام نمی دادم. این احساس ندامت، نشانگر آن است که «من توان ترک آن کار را داشته ام.

۸- تقدیر الهی شامل همه ویژگی ها، کیفیت ها و کلیه روابط میان موجودات می‌‌شود. چند مثال برای تقدیر الهی بنویسید.
جواب: آب در چه درجه ای به جوش می‌‌آید؟ تعداد الکترون های هر عنصر چه تعداد باشد؟ ماه در کدام مدار دور زمین گردش کند؟ بدن انسان، از چه اعضایی تشکیل شود؟ هر عضوی از بدن انسان، کدام کار را انجام دهد؟

۹- از شواهد وجود اختیار در انسان، مسئولیت پذیری را شرح دهید.
جواب: هر کدام از ما، خود را مسئول کارهای خویش می‌‌دانیم. به همین جهت، آثار و عواقب عمل خود را می‌‌پذیریم و اگر به کسی زبان و ضرر رسانده ایم، آن را جبران می‌‌کنیم.«عهدها و پیمان ها» نیز بر همین اساس استوارند. بنابراین، اگر کسی پیمان شکنی کند و مسئولیتش را انجام ندهد، خود را مستحق مجازات می‌‌داند.

۱۰- آیا اعتقاد به قدر و قضای الهی، مانع تحرک و عمل انسان در زندگی می‌‌شود؟ توضیح دهید.
جواب: «خیر» – بلکه عامل و زمینه ساز آن است. در واقع، فرو ریختن دیوار کج، یک قضای الهی است اما این قضا متناسب با ویژگی و تقدیر خاص آن دیوار، یعنی کجی آن است. اما اگر دیوار، ویژگی دیگری داشته باشد، مثلا محکم باشد، قضای دیگری را به دنبال خواهد آورد و انسانی که این دو تقدیر و این دو قضا را بشناسد تصمیم می‌‌گیرد و دست به انتخاب مناسب تر» می‌‌زند.

۱۱- اگر از ما سؤال شود: «خدای متعال، متناسب با کدام قوه بشر ، وی را راهنمایی کرده و او را آزاد گذاشته است که از هدایت حق تعالی استفاده کند و سپاسگزار او باشد یاناسپاسی کند و از هدایت ولطفش بهره نبرد؟» کدام گزینه یاری رسان ما در پاسخ گویی خواهد بود؟
۱- قوه تعقل و تفکر – إِنَّا هَدَیۡنَٰهُ ٱلسَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرࣰا وَإِمَّا کَفُورًا
۲- قوه تعقل و تفکر -ذَٰلِکَ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ
۳- قوه اختیار و تصمیم گیری – إِنَّا هَدَیۡنَٰهُ ٱلسَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرࣰا وَإِمَّا کَفُورًا 
۴- قوه اختیار و تصمیم گیری- ذَٰلِکَ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ
جواب: ۳- قوه اختیار و تصمیم گیری – إنا هدیناه السبیل إما شاکرا وإما کفورا

۱۲- برخی چنین پنداشته‌اند که: «قدر و قضای الهی با اختیار انسان، ناسازگار است» و تصور می‌‌کنند: «تقدیر، چیزی ورای قانون مندی جهان و نظم در آن است که وقتی به حادثه ای تعلق گرفته هر قانونی را لغو و هر نظمی را به هم می‌‌زند» چگونه می‌‌توانید، این پندار و تصور آنها را اصلاح نمایید؟
جواب: به آنها خواهیم گفت که: «معنای قدر و قضای الهی این است که هر چیزی مهندسی و قاعده خاص خود را دارد که این قواعد، توسط انسان، قابل یافتن و بهره گیری است. بدون پذیرش قدر و قضای الهی، هیچ نظمی برقرار نمی شود و هیچ زمینه ای برای کار اختیاری پدید نمی آید.»

۱۳- خداوند، کدام قدرت را به ما عطا کرده و از ما خواسته با استفاده از آن برای زندگی خود برنامه ریزی کنیم و به قله های کمال برسیم؟
جواب: «قدرت اختیار و اراده» – ما تا آنجا می‌‌توانیم پیش برویم که جز خداوند، کسی عظمت آن را نمی داند.

۱۴- وقتی می‌‌گوییم: «قدر و قضای الهی بر جهان حاکم است» به چه معناست؟
جواب: به این معناست که «نقشه جهان با همه موجودات و ریزه کاری ها و ویژگی ها و قانون هایش از آن خداوند و از علم اوست و اجرا و پیاده کردن آن نیز به اراده خداست. به همین دلیل، نه در نقشه جهان نقصی هست و نه در اجرا و پیاده کردن آن.»

۱۵- آیا مشیت خداوند و قوانین حاکم بر هستی، مانع اختیار انسان است یا بر عکس، زمینه ساز شکوفایی اختیار و بستری برای بهره مندی از آن توضیح دهید.
جواب: به این سوال در دو بخش پاسخ داده می‌‌شود:
۱- این بینش و نگرش که خالق جهان، خدایی حکیم است به انسان اطمینان خاطر می‌‌دهد که می‌‌تواند در این جهان از قدرت اختیار خود بهره ببرد و برای ساختن امروز و فردای خود و جامعه تلاش کند و ثمرات تلاش خود را مشاهده نماید.
۲- در نتیجه اعتقاد فوق، انسان خداشناس می‌‌داند که فقط با زندگی در یک جهان قانونمند که پشتوانه آن علم و قدرت خداست، وی امکان حرکت و فعالیت دارد.

۱۶- مخلوقات جهان، از آن جهت که خدای متعال با «علم خود»، اندازه حدود، ویژگی، موقعیت مکانی و زمانی آنها را تعیین می‌‌کند، مقدر به قضای الهی هستند یا تقدیر الهی؟
جواب: مقدر به تقدیر الهی هستند.

۱۷- اعتقاد به خدای حکیم، این اطمینان را به آدمی می‌‌دهد که جهان خلقت «حافظ و نگهبانی دارد که در کار او اشتباه نیست.» به عبارت دیگر، «کشتی جهان، ناخدایی دارد که به موجب علم و قدرت ناخدا، هیچ گاه غرق و نابود نخواهد شد.» کدام آیه وافی مطلب خواهد بود؟ و کدام بیت شعر با این موضوع مرتبط است؟
جواب: « إن الله یمسک السماوات والأرض أن تزولا ولئن زالتا إن أمسکهما من أحد من بعده» «قطره ای کز جویباری می‌‌رود از پی انجام کاری می‌‌رود»

۱۸- در نتیجه اعتقاد به چه چیزی، انسان خداشناس می‌‌داند که فقط با زندگی در یک جهان قانونمند که پشتوانه آن «علم و قدرت خداست»، وی امکان حرکت و فعالیت دارد؟ چرا؟
جواب: اعتقاد به خدایی حکیم که با حکمت خود جهان را خلق کرده و اداره می‌‌کند. – زیرا با زندگی در چنین جهانی است که او می‌‌تواند قوانین حاکم بر جهان هستی و خلقت را بشناسد و برای رفع نیازهای خود از آنها استفاده کند و به هدفهای خود برسد. به عبارت دیگر، او در جهانی زندگی می‌‌کند که قدر و قضای الهی بر آن حاکم است.

۱۹- هر کدام از اصطلاحات زیر به چه معنا هستند؟ بنویسید. (قدر- قدر – تقدیر – قضا)
جواب: قدر و قدر: به معنای «اندازه».
تقدیر: به معنای «اندازه گرفتن»
قضا به معنای: « به انجام رساندن – پایان دادن- حکم کردن – حتمیت بخشیدن».

۲۰- اعتقاد به خدایی حکیم که با حکمت خود، جهان را خلق کرده و اداره می‌‌کند، چه نتیجه ای دارد؟
جواب: این اطمینان را به انسان می‌‌دهد که «همه وقایع و رخدادهای جهان، تحت یک برنامه ساماندهی شده و غایتمند انجام می‌‌گیرد و نه اتفاقی و بی هدف.» کسی که معتقد به حاکمیت چنین خدایی است، هر چند خودش از شناخت علت بسیاری از حوادث و رخدادهای جهان عاجز است، اما مطمئن است که هر حادثه ای هدف معین و مشخصی دارد و از سر تصادف، غفلت یا ندانم کاری رخ نمی دهد.

۲۱- مخلوقات جهان، از چه جهت به «قضای الهی» وابسته‌اند؟
جواب: از آن جهت که با فرمان و حکم و اراده الهی ایجاد می‌‌شوند.

۲۲- ما در چگونه جهانی زندگی می‌‌کنیم؟
جواب: ما در دنیای «خیالی» زندگی نمی کنیم، بلکه در جهانی زندگی می‌‌کنیم که خداوند، امور آن را «تدبیر» می‌‌کند و قوانین مشخصی را بر آن حاکم کرده و جهان هستی مطابق با آن قوانین، عمل می‌‌کند و به پیش می‌‌رود.

۲۳- آبی که برای رفع تشنگی می‌‌نوشیم، به سبب اعتماد به قدر و قضای الهی است؛ یعنی چه؟
جواب: یعنی می‌‌دانیم که خداوند، آب را با این ویژگی ها و اندازه ها آفریده، که سبب رفع تشنگی می‌‌شود.

۲۴- همه عبارت های قرآنی ذیل، به نشانی از وجود اختیار در انسان دلالت دارند؛ به جز عبارت.
۱- إِنَّا هَدَیۡنَٰهُ ٱلسَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرࣰا وَإِمَّا کَفُورًا
۲- ذَٰلِکَ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ
۳- قَدْ جاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْها
۴- إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَن تَزُولَا ۚ وَلَئِن زَالَتَا إِنْ أَمْسَکَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ
جواب: ۴- إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَن تَزُولَا ۚ وَلَئِن زَالَتَا إِنْ أَمْسَکَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ

۲۵- جمله امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) که فرمود: «از قضای الهی به قدر الهی پناه می‌‌برم» را تحلیل نمایید.
جواب: یعنی از نوعی قدر و قضای الهی، به نوع دیگر قدر و قضای الهی پناه می‌‌برم. برداشت نابجای یکی از یاران امام (ع)، در قضیه جا به جایی ایشان از دیوار کج و سست و پناه بردن به جای دیگر، این بود که ما هیچ اختیاری در تعیین سرنوشت خود نداریم و اگر قرار باشد دیوار بر سرمان خراب شود، این اتفاق خواهد افتاد و ما نمی توانیم تغییری در آن ایجاد کنیم بنابراین، حرکت و تغییر مکان و تصمیم گیری ما براساس دستور عقل، بی فایده است.
اما امیرالمؤمنین علی (ع)، با «رفتار» و سپس «گفتار» خود، نگرش صحیح از قدر و قضا را نشان داد و به آن شخص و دیگران آموخت که اعتقاد به قدر و قضای الهی، نه تنها مانع تحرک و عمل انسان نیست، بلکه «عامل و زمینه ساز» آن است.

۲۶- ابیات ذیل، به کدام یک از شواهد وجود اختیار انسان دلالت دارند؟
«هیچ گویی سنگ را فردا بیا ور نیایی من دهم بد را سزا؟
هیچ عاقل مر کلوخی را زند هیچ با سنگی عتابی کس کند؟»
جواب: «مسئولیت پذیری».

۲۷- وقتی از تقدیر جهان به وسیله خداوند سخن می‌‌گوییم، منظورمان چیست؟
جواب: منظورمان فقط تعیین طول، عرض، حجم، مکان و زمان یک موجود نیست. اینها ساده ترین و آشکارترین تقدیرهاست.

۲۸- ابیات ذیل، به کدام یک از شواهد وجود اختیار انسان دلالت دارند؟
«گر نبودی اختیار این شرم چیست این دریغ و خجلت و آزرم چیست؟
وان پشیمانی که خوردی زان بدی زاختیار خویش گشتی مهتدی»
جواب: «احساس رضایت یا پشیمانی».

۲۹- اختیار و اراده انسان، «تقدیر الهی» است یا «قضای الهی» توضیح دهید.
جواب: یکی از تقدیرات الهی برای انسان این است که او، دارای «اختیار» باشد؛ یعنی همان طور که مثلأ به آب، ویژگی مایع بودن را داده است، به انسان نیز ویژگی «مختار بودن» را عطا کرده است. به تعبیر دیگر، خداوند این گونه تعیین کرده که انسان کارهایش را با اختیار انجام دهد» و کسی نمی تواند از اختیار، که ویژگی ذاتی اوست، فرار کند؛ حتی اگر بخواهد فرار کند، باز هم این یک کار اختیاری بوده، چون همین کار را با خواست و اراده خود انجام داده است.

۳۰- بیت ذیل، به کدام یک از شواهد وجود اختیار در انسان دلالت دارد؟ «این که فردا این کنم یا آن کنم خود دلیل اختیار است ای صنم»
۱- تفکر و تصمیم
۲- احساس رضایت
۳- احساس پشیمانی
۴- مسئولیت پذیری
جواب: ۲- احساس رضایت

۳۱- «علل عرضی» را با ذکر مثال توضیح دهید.
جواب: در پیدایش هر پدیده ممکن است، چند عامل به صورت مجموعه و با همکاری یکدیگر مشارکت کنند. مثلا برای رویش یک مجموعه ای از باغبان، خاک، آب، نور و حرارت دست به دست هم می‌‌دهند و با مشارکت یکدیگر گل را پدید می‌‌آورند.
یا مثلا وقتی دو نفر دسته های گلدان بزرگ را می‌‌گیرند و جا به جا می‌‌کنند، هر کدام از این دو نفر، نیروی خاصی را وارد می‌‌کند که باعث جا به جایی گلدان می‌‌شود. در هر دو مثال، هر یک از عوامل و عناصر اثر خاصی را، «مستقل از دیگری»، إعمال می‌‌کند تا گل بروید یا گلدان جا به جا شود. این گونه علل را «علل عرضی» می‌‌گویند.

۳۲- همه ما با وجود روشن بودن اختیار و بی نیازی آن از استدلال، شواهدی بر وجود آن را در خود می‌‌یابیم؛ سه مورد را نام ببرید.
جواب: ۱- تفکر و تصمیم
۲- احساس رضایت یا پشیمانی
۳- مسئولیت پذیری از شواهد وجود اختیار در انسان،

۳۳- علل طولی از علت هایی است که در پیدایش یک پدیده دخالت دارد، آن را با ذکر مثال شرح دهید.
جواب: گاهی تاثیر چند عامل در پیدایش یک پدیده این گونه است که یک عامل در عامل دوم اثر می‌‌گذارد و عامل دوم در عامل سوم تأثیر می‌‌کند تا اثر عامل اول را به معلول منتقل کند. برای مثال، وقتی شما قلم به دست می‌‌گیرید و نامه می‌‌نویسید، چند عامل، در «طول» هم، در انجام این کار دخالت دارند:
اول، قلم که با حرکت خود روی صفحه، جملات را می‌‌نگارد؛
دوم دست شما که قلم را به حرکت در می‌‌آورد؛
سوم ساختار عصبی بدن شما که موجب حرکت دستتان می‌‌شود؛
چهارم، اراده شما که مقدم بر سه علت قبلی است؛
پنجم، نفس یا روح شما که اراده از او پدید می‌‌آید.

۳۴- «اختیار» به چه معناست و چگونه «حقیقتی» است؟
جواب: به معنای توانایی بر انجام یک کار یا ترک آن است» – یک حقیقت «وجدانی» و «مشهود» است و هر انسانی آن را در خود می‌‌یابد و می‌‌بیند که شبانه روز در حال تصمیم گرفتن برای انجام یک کار یا ترک آن است.

۳۵- تفاوت علل در مثال «پرورش گل» با مثال نوشتن با قلم» در چیست؟
جواب: در مثال پرورش گل، علت ها در «عرض» هم قرار داشتند (در یک ردیف بودند) اما در مثال نوشتن با قلم، علت ها در «طول» هم هستند (در یک ردیف نیستند، بلکه نسبت به هم در مرتبه های مختلف قرار دارند).

۳۶- اختیار انسان در «طول» اراده خداوند است یا در «عرض آن» توضیح دهید.
جواب: وجود اختیار و اراده در انسان، ناشی از اراده الهی و خواست خداست. به عبارت دیگر، خداوند اراده کرده است که انسان موجودی مختار و دارای اراده باشد. در فعل اختیاری، تا زمانی که ما به انجام دادن فعلی اراده نکرده ایم، آن فعل انجام نمی گیرد، در عین حال، وجود ما، اراده ما و عملی که از ما سر می‌‌زند، همگی وابسته به اراده خداوند است. یعنی، اراده انسان در «طول» اراده خداست و با آن منافات ندارد.

۳۷- کسی که اختیار را در سخن یا بحث انکار می‌‌کند، در «عمل» از آن بهره می‌‌برد و آن را اثبات می‌‌کند.
جواب: درست ✅

۳۸- در علل عرضی هر عامل …به طور مستقیم نقش خاصی… را برعهده دارد که با نقش دیگری …متفاوت… است.

۳۹- جهان تحت نظام …قدر و قضای الهی و قانونمند… است.

۴۰- عهدها و پیمان ها بر چه اساس استوارند؟
جواب: بر مسئولیت پذیری که از اختیار نشات می‌‌گیرد.

۴۱- خدا متناسب با کدام قوه بشر را راهنمایی کرده است؟
جواب: قوه اختیار و تصمیم گیری

سوالات درس ۵ دینی دوازدهم رشته ریاضی تجربی

هایلایت PDF

مشاهده نمایش

دریافت