جواب درس ۴ تاریخ یازدهم انسانی - همیار آموزش

گام به گام درس چهارم تاریخ یازدهم انسانی
جواب تاریخ یازدهم انسانی / جواب فعالیت ها ، فکر کنیم ها و پرسش‌های نمونه درس چهارم تاریخ یازدهم انسانی

درس ۴ :: امت و حکومت نبوی در مدینه

فعالیت ۱ صفحه ۳۰ تاریخ یازدهم انسانی

با رجوع به یک تقویم هجری بگویید:
الف) هم اکنون در چندمین سال هجری شمسی یا هجری قمری قرار داریم؟
جواب: ۱۴۴۴ هجری قمری
ب) چه رویدادی مبنای مبدأ این تقویم به حساب می‌آید؟
جواب: مبدأ این تقویم اول محرم سالی است که پیامبر از مکه به مدینه هجرت فرموده است.
پ) چرا این رویداد، مبنای مبدأ تقویم هجری قرار گرفته است؟ 
جواب: این واقعه برای همه مردم مشخص و یک یک رویداد تأثیرگذار است و مسلمانان توانستند برای داشتن حکومت تلاش کنند.

فعالیت ۲: درک و تحلیل شواهد و مدارک صفحه ۳۲ تاریخ یازدهم انسانی

مطالب فوق را به دقت بخوانید و با راهنمایی دبیر خود به پرسش‌های زیر پاسخ مناسب دهید:
الف) نقشه‌های تاریخی یثرب و مکه را مقایسه کنید و تأثیر متفاوت فضای جغرافیایی این دو شهر را بر وضعیت سیاسی و اجتماعی آنها بیان کنید.
جواب: یثرب شهری با آب هوای معتدل برای کشاورزی بسیار مناسب بود و اغلب مردم کشاورز بودند و همچنین مردمان آن از رفاه نسبی برخوردار بودند و به مناطق مسیحی و یهودی نزدیک بود که احتمال گرایش به اسلام را بالا می‌‌برد. اما مکه زمینی خشک بود و مردم اکثرا تجارت می‌‌کردند و تضاد طبقاتی زیادی داشت و ثروتمندان به دنبال ثروت بیشتر و مال اندوزی بودند.

ب) تفاوت‌های یثرب با مکه را از جهات سیاسی، اقتصادی و دینی در زمان ظهور اسلام از متن درس استخراج و دسته‌بندی کنید.
سیاسی: در مکه اشراف حاکم بودند. اما در یثرب قبایل به صورت پراکنده حاکم بودند.
اقتصادی: در مکه اکثرا تاجر بودند، اما در یثرب اکثر مردم کشاورز بودند.
دینی: در مکه بت پرست بودند و در یثرب بت پرست و یهودی و مسیحی بودند.

پ) استدلال کنید که هر یک از این تفاوت‌ها چگونه زمینه را برای استقبال مردم یثرب از دعوت پیامبر فراهم آورد.
جواب: مردم یثرب از تفرقه و جنگ به ستوه آمده بودند و از نظر اقتصادی وضع خوبی نداشتند. و حضور یهودیان در آن شهر، سبب شده بود که بت پرستان، اخبار و اطلاعاتی درباره تاریخ پیامبران الهی کسب نمایند. آنان هم چنین مطالبی از پیروان دین یهود درباره‌ی بهشت و جهنم و ظهور پیامبری جدید شنیده بودند. همین دلایل برای استقبال مردم یثرب از دعوت پیامبر را فراهم آورد.

فعالیت ۳ صفحه ۳۲ تاریخ یازدهم انسانی

با استفاده از جدولِ مهم‌ترین رویدادهای مربوط به اسلام در مدینه، خط زمان پایین صفحه را تکمیل کنید. جواب: 

فعالیت ۴: صفحه ۳۳ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی شواهد و مدارک
بخشی از مفاد پیمان‌های عقبه اول و دوم را به دقت مطالعه کنید و به پرسش‌های مربوط به آن پاسخ دهید:

– در پیمان عقبه اول ۱۲ نفر از اهالی یثرب با پیامبر بیعت کردند که «به خدا شرک نورزند، راهزنی ننمایند، زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، در کارهای خیر از رسول خدا پیروی کنند» (ابن هشام، السیره النبویه، ج ۲، ص ۸۱-۸۲).
– در پیمان عقبه دوم، پیامبر فرمود: «با شما بیعت می‌کنم که از من دفاع کنید همان‌طور که از زنان و فرزندان خود دفاع می‌کنید. …. پیمان شما، پیمان من است. من از شما هستم و شما از من هستید. با هر کس که شما بجنگید، نبرد می‌کنم و با هر کس که از درِ صلح و صفا وارد شوید، من نیز صلح می‌کنم» (همان، ج ۲، ص ۸۹).

الف) از مفاد پیمان عقبه اول می‌توان به چه نکته‌هایی درباره وضعیت اجتماعی ساکنان شبه‌جزیره عربستان در آن زمان پی برد؟
جواب: فرهنگ و اخلاق جاهلی در تمامی شهرهای عربستان وجود داشت.

ب) محتوای دو پیمان چه تفاوت اساسی با هم دارند؟ علت آن چه می‌تواند باشد؟
جواب: در واقع این دو پیمان در یک جهت بودند و پیمان اول زمینه ساز و بستر ساز پیمان دوم بوده است.
پیمان دوم با پذیرش مفاد پیمان اول متعهد می‌‌شدند تا از رسول خدا و تفکراتش حمایت شود.
پیمان دوم پشتوانه خوبی برای پیامبر بود. چون دفاع از پیامبر و افکار او شرط آن می‌‌باشد، حتی اگر به قیمت جنگ باشد.

پ) پیمان عقبه دوم به لحاظ سیاسی و اجتماعی چه اهمیتی برای پیامبر و مسلمانان داشت؟ به نظر شما چرا این پیمان به «بیعهالحرب» معروف شده است؟
جواب: پیمان عقبه دوّم زمینه‌های حقوقی و سیاسی لازم را برای هجرت به مدینه و شکل‎‌گیری دولت مستقل پیامبر (ص) و ظهور دوله‌النبی در مدینه‌النبی تدارک نمود. از آنجا که مسلمانان یثرب، وعده حمایت از پیامبر و مسلمانان را داده بودند این شهر می‌توانست در آینده مکانی امن برای هجرت مسلمانان به آنجا باشد تا در سایه امنیت این شهر، پیامبر به گسترش و تبلیغ دین اسلام بپردازد. چون این پیمان محتوای آن، جنبه‌ی نظامی و جنگی داشت به بیعت‌الحرب معروف شد.

فعالیت ۵: جست‌وجو و بررسی شواهد و مدارک صفحه ۳۵ تاریخ یازدهم انسانی

الف) ترجمه آیه ۱۰ سوره حجرات و آیه ۱۰۳ سوره آل عمران را بخوانید و بگویید که این آیات به کدام رویداد تاریخی اشاره دارند.
جواب: در این آیات صحبت از برادری مسلمانان شده است.

آیه‌ی ۱۰ سوره حجرات:
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ:
به حقیقت مؤمنان همه برادر یکدیگرند پس همیشه بین برادران ایمانی خود صلح دهید و خداترس و پرهیزکار باشید، باشد که مورد لطف و رحمت الهی گردید.
آیه ۱۰۳ سوره آل عمران:
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَ لَا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَ کُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَهٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ:
و همگی به رشته (دین) خدا چنگ زده و به راه‌های متفرّق نروید، و به یاد آرید این نعمت بزرگ خدا را که شما با هم دشمن بودید، خدا در دل‌های شما الفت و مهربانی انداخت و به لطف و نعمت خدا همه برادر دینی یکدیگر شدید، و در پرتگاه آتش بودید، خدا شما را نجات داد. بدین گونه خدا آیاتش را برای (راهنمایی) شما بیان می‌کند، باشد که هدایت شوید.

همین حالا همیار را نصب کنید و همیشه یک معلم همراه خود داشته باشید.

"نصب از مایکت و بازار "

ب) به نظر شما چرا پیامبر دستور داد که مسلمانان بدون درنظر گرفتن وابستگی قبیله‌ای خود، با یکدیگر پیوند برادری برقرار کنند؟
جواب: به دلیل اینکه در دوران جاهلیت نژاد و قبیله بسیار مهم بود و جایگاه انسان ها اینگونه تعریف می‌‌شد و اسلام این اعتقادات را برهم زد.

پ) دلیل بیاورید که چرا پیوند برادری بر پایه اعتقادات دینی و مساوات اسلامی، در نقطه مقابل فرهنگ و ارزش‌های جاهلی قرار داشت؟
جواب: در جامعه جاهلی عرب پیش از اسلام آنچه از برادری منظور بود، برادری نسبی و سببی بود و نسب واحد و پیوندهای خونی و نسبی در فرهنگ جاهلیت ارجحیت ویژه‌ای داشت و عصبیت قبیله‌ای و نسبی و قومی مبنای کلی آنها بود و رفتار سیاسی ـ اجتماعی جامعه عرب بر این اساس شکل می‌گرفت. ولی پیوند برادری بر پایه‌ی اعتقادات دینی و مساوات اسلامی باعث شد فرهنگ «الاخوه فی نسب» همراه با معیارهای جاهلی خود در صحنه زندگی اجتماعی و سیاسی اعراب تعدیل شده و فرهنگ «الاخوه فی الدین» جای آن را بگیرد. فرهنگ اخوت دینی اکثر معیارهای نژادی و خونی را که باعث تفاخر و تضاد بود، طرد کرد و برادری دینی را جانشین آن ساخت.

فعالیت ۶: بررسی و تحلیل شواهد و مدارک صفحه ۳۶ تاریخ یازدهم انسانی

به چهار گروه تقسیم شوید؛ بندهایی از پیمان‌نامه مدینه را بخوانید و به پرسش‌های مربوط به گروه خود پاسخ مناسب دهید.

– این نوشته، پیمان‌نامه‌ای است از محمد رسول خدا، تا در میان مؤمنان و مسلمانان قبیله قریش (مهاجران) و مردم یثرب و کسانی که پیرو مسلمانان شوند و به آنان بپیوندند و با ایشان در راه خدا پیکار کنند، به اجرا درآید.
– آنان در برابر دیگر مردمان، یک امت هستند.
– پیروان اسلام نباید مسلمانی را در پرداخت خون‌بها یا فدیه سنگین، تنها گذارند.
– هیچ مؤمنی نباید بر ضد مؤمنی با دیگران هم‌پیمان شود.
– همه مسلمانان در امان دادن برابر هستند و فرودست‌ترین مسلمانان، می‌تواند کافران را پناه دهد.
– آشتی همه مؤمنان یکی است و به هنگام پیکار در راه خدا، هیچ مؤمنی نباید جدا از مؤمن دیگر، با دشمن آشتی نماید.
– هرگاه شما مسلمانان در کاری گرفتار اختلاف شدید، داوری آن را به خدا و محمد واگذار کنید.
– هر کس از یهود با ما هم پیمان شود، بی هیچ ستم و تبعیض، از یاری و برابری برخوردار خواهد شد؛ دین یهود از آنِ ایشان و دین مسلمان از آنِ مسلمانان است؛ مگر کسی که با پیمان‌شکنی ستم کند.
– در پیکار با دشمنان، هزینه یهود بر عهده خود آنان و هزینه مسلمانان بر عهده خودشان خواهد بود.
– هم‌پیمانان باید علیه کسی که به شهر یثرب بتازد، به یاری هم بشتابند.
– هیچ کس نباید به قریش و یاران ایشان پناه دهد.
– درون مدینه برای پذیرندگان این پیمان‌نامه منطقه امن و حَرم است.
– هرگاه میان متعهدان این پیمان‌نامه، اختلافی ناگوار و یا درگیری‌ای که خطر تباهی داشته باشد، رخ دهد، بی‌گمان برای حل و فصل آن باید به خدا و پیامبر روی آورید (نامه‌ها و پیمان‌های سیاسی حضرت محمد و اسناد صدر اسلام، ص ۱۰۶ – ۱۱۱)

گروه ۱: چرا برخی از محققان، این پیمان‌نامه را « قانون اساسی مدینه النّبی» نامیده‌اند؟
جواب: در این پیمان‌نامه چارچوب و اصولی مهم برای تنظیم مناسبات اجتماعی، دینی، فرهنگی، حقوقی قضایی، اقتصادی و سیاسی ساکنان یثرب و نحوه‌ی اداره‌ی امور شهر تعریف و تصویب شده است.

گروه ۲: حقوق و مسئولیت‌هایی که در این پیمان‌نامه برای مسلمانان ذکر شده، چه تفاوتی با حقوق و مسئولیت‌های آنان در دوره جاهلی داشت؟
جواب: در دوران جاهلیت بین مردم اختلافات طبقاتی بسیاری بود و مردم عادی اهمیتی نداشتند. اما در پیمان نامه‌ی مدینه همگی در یک راستا هستند و از نظر حقوق مردمی فرقی میان افراد معمولی و ثروتمند وجود ندارد.

گروه ۳: حقوق و مسئولیت‌هایی که این پیمان‌نامه برای غیرمسلمانان به رسمیت شناخته، بر چه پایه و اصولی استوار است؟
جواب: مناسبات مسلمانان و غیرمسلمانان به عنوان هم پیمان بر مبنای حقوق و مسئولیت مشترک و در چارچوب احترام متقابل و همزیستی مسالمت‌آمیز و دوستانه تعریف شده است.

گروه ۴: جایگاه و موقعیت پیامبر از نظر حق حاکمیت و قدرت سیاسی و قضایی در این پیمان‌نامه چگونه تعریف شده بود؟
جواب: هرگاه میان متعهدان این پیمان نامه، اختلافی ناگوار و یا درگیری ای که خطر تباهی داشته باشد، رخ دهد، بی گمان برای حل و فصل آن باید به خدا و پیامبر روی آورید.

کاوش خارج از کلاس صفحه ۳۸ تاریخ یازدهم انسانی

به چند گروه تقسیم شوید و با استفاده از منابعی که دبیر به شما معرفی می‌کند، درباره یکی از غزوه‌های بدر، احد، بنی نضیر، خندق، بن یقریظه، خیبر، موته، فتح مکه، حنین و تبوک، مطالعه و تحقیق کنید و دلایل بروز، نتیجه نظامی و پیامدهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی هر جنگ را استخراج و فهرست کنید.

جواب: 

غَزْوه بَدْر یا بَدرُالکُبریٰ،
نخستین جنگ با فرماندهی پیامبر(ص)، میان مسلمانان و مشرکان قریش پس از هجرت پیامبر به مدینه، در هفدهم رمضان سال دوم هجری در منطقه بدر روی داد. منطقه بدر ناحیه‌ای سرسبز و برخودار از منابع آب در حوالی صد و پنجاه کیلومتری جنوب مدینه است. بدر در محلّ پیوستن راه مدینه به راه کاروان‌رو مکّه به شام قرار داشته و به سبب وجود آب، استراحتگاه کاروان‌ها بوده است. مسلمانان پیش از هجرت، در مکه مورد اذیت و آزار، شکنجه و تبعید کافران بودند و از مناسک حج بازداشته شدند. همچنین پس از هجرت ، اموال باقی‌مانده مهاجران، توسط مشرکان قریش مصادره شد و آنان بر حصر اقتصادی مسلمانان تلاش می‌کردند.
با این وجود مسلمانان از سوی خداوند اجازه جنگ با مشرکان قریش را نداشتند و به صبر فرا خوانده می‌شدند. تا اینکه خداوند ضمن برشمردن ستم‌هایی که بر مسلمانان رفته بود به آنان اجازه مبارزه با مشرکان را داد از این رو پیش از جنگ بدر، مسلمانان چند سریه و غزوه با مشرکان داشتند، یکی از آنها سریه نخله بود. در این سریه که به فرماندهی عبدالله بن جحش و حدود یک ماه و نیم پیش از غزوه بدر رخ داد، عمرو‌ بن حضرمی از مشرکان کشته شد و دو تن از آنان اسیر و کاروان تجاریشان به غنیمت گرفته شد. قریش این شکست را مایه سرافکندگی خود در میان قبایل عرب می‌دانست و طالب خون‌بهای عمرو ‌بن حضر می‌‌بود.

💢 وقایع غزوه:
غزوه بدر از غزوه‌های کوتاه به شمار می‌آید زیرا بیش از یک نیم روز طول نکشید.

💢 وقایع پس از جنگ:
اموال برجای مانده به دستور پیامبر (ص) یکجا گردآوری شد. پس از دفن کردن پیکرهای شهدا، اجساد مشرکان به درون چاه انداخته شد.

💢 تقسیم غنائم و سرنوشت اسیران: 
دو اسیر که از عوامل اصلی شکنجه مسلمانان در مکه بودند، در طی همان راه محکوم به قتل شدند و حضرت علی (ع) حکم را اجرا کرد. اسیران در مدینه بین مسلمانان پراکنده شدند و رسول خدا(ص) به نیک رفتاری با آنها سفارش کرد. بیشتر آنها، از جمله عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر با پرداخت فدیه، آزاد شدند، و چندتن از آنان، از طریق آموختن سواد به زید بن ثابت و دیگر فرزندان انصار از اسارت رهایی یافتند و چند نفر دیگر بدون پرداخت فدیه آزاد شدند.

💢 بازتاب جنگ در مدینه:
این پیروزی بسیار مهم بود و در میان مسلمانان، یهودیان و حتی منافقان بازتاب گسترده‌ای داشت. مردم از جمله بزرگان خزرج با شنیدن این خبر به روحا آمدند و پیروزی بدر را به پیامبر ‌(ص) شادباش گفتند و کسانی که در این غزوه حاضر نشده بودند از رسول خدا‌ (ص) عذرخواهی کردند.

💢 بازتاب جنگ در مکه:
بازتاب جنگ بدر در مکه بسیار گسترده‌تر از مدینه بود. اهالی مکه نیز در ابتدا همانند مردم‌ مدینه، نتیجه جنگ بدر را انکار کردند. ابوسفیان برای برافروخته نگه‌داشتن خشم مشرکان نسبت به مسلمانان آنان را از هر گونه گریستن و نوحه و مرثیه‌سرایی بر کشتگان و از هر گونه خوشی و لذت‌جویی برحذر داشت. مصیبت سنگین بدر بر اهالی مکه نه تنها در سال بعد جنگ احد را در پی داشت؛ بلکه کینه‌ای در دل بزرگان قریش به خصوص امویان نهاده بود که حتی پس از مسلمان شدن هرگاه فرصتی دست می‌داد کینه خود را به گونه‌های مختلف آشکار می‌کردند.
در این میان اهل‌بیت پیامبر و انصار بیشتر آماج این کینه‌ها بودند، چنان که عثمان بن عفان (که از امویان است) آشکارا بر نفرت قریش از امیرمؤمنان (ع) به جهت غزوه بدر تأکید می‌کند. اوج این دشمنی در واقعه کربلا نسبت به اهل‌بیت‌ (ع) ظاهر شد، چنان که یزید در اشعار خود صریحاً به انتقام‌جویی از کشته‌های بدر اعتراف کرد.

فعالیت ۷ صفحه ۳۹ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی شواهد و مدارک
بندهایی از پیمان صلح حدیبیه را بخوانید و استدلال کنید چرا آثار و نتایج آنها به سود مسلمانان بود:

– به مدت ده سال بین قریش مکه و یاران محمد ، متارکه جنگ خواهد بود.
– از سال بعد، هرکس از یاران محمد که به قصد حج یا عمره و یا تجارت به مکه آید، جان و مالش در امان است.
– هرکس می‌خواهد به محمد بپیوندد و با او هم‌پیمان شود، چنان کند و هرکس می‌خواهد به قریش بپیوندد و با ایشان هم‌پیمان شود، چنان کند.
جواب: صلح حدیبیه، به شهادت تاریخ و طبق پیش‌بینی‌های پیامبر و وعده‌های قرآنی، برکات زیادی برای مسلمانان در پی داشت. به گفته مورخان، در صدر اسلام فتحی عظیم‌تر از فتح حدیبیه صورت نگرفت، زیرا در پرتو آن، آتش جنگ فرونشست و دعوت به اسلام رواج گرفت و اسلام در سراسر جزیرهالعرب گسترش یافت و باعث تحکیم و گسترش دعوت اسلامی در شبه جزیره عربستان شد. به گونه‌ای که از آغاز پیمان صلح تا نقض آن (۲۲ ماه)، تعداد کسانی که به اسلام گرویدند، بیش از کل تعداد مسلمانان تا آن زمان بود. در عین حال آرامش حاصل از صلح حدیبیه سبب شد که پیامبر علاوه بر تشدید فعالیت‌های تبلیغی در شبه جزیره، به سرزمین‌های خارجی هم توجه کند و در سال هفتم، پادشاهان و سران ممالک اطراف را نیز به اسلام دعوت نماید. اما مهم‌ترین فایده این صلح، زمینه‌سازی برای فتح مکه بود که مدت کوتاهی پس از صلح حدیبیه به وقوع پیوست.

فعالیت ۸ صفحه ۴۰ تاریخ یازدهم انسانی

پس از همفکری با یکدیگر، مضمون دو حدیث مشهور پیامبر را درباره علم‌آموزی، به فارسی بیان کنید.
۱- اُطلُبوا العِلمَ ولَو بِالصِّینِ:
«دانش را فرا گیرید، گرچه در چین باشد». ظاهرا علت اینکه نام چین برده شده است این باشد که در آن روز از چین به عنوان دورترین نقاط جهان که مردم آن روز می‌توانستند به آنجاها بروند نام برده می‌شده و یا علت این است که در آن زمان چین به عنوان یک مهد علمی و صنعتی معروف بوده است. این حدیث می‌گوید تحصیل علم، جا و مکان معین ندارد، همان طوری که وقت و زمان معین هم ندارد.
۲- اطلبوا العلم من المهد الی اللحد:
«یعنی در همه عمر، از گهواره تا گور در جستجو و طلب علم باشید». یعنی علم فصل و زمان معینی ندارد، در هر زمانی باید از این فرصت استفاده کرد.

پرسش‌های نمونه صفحه ۴۱ تاریخ یازدهم انسانی

۱- به نظر شما چرا بعد از فتح مکه، شرط مهاجرت به مدینه از شروط بیعت و مسلمانی برداشته شد؟
جواب: به این دلیل که اکثر شبه جزیره هم پیمان با پیامبر و مسلمانان شدند و در مکه اسلام نیز فراگیر شده بود.

۲- هدف رسول خدا از برقراری پیوند برادری میان مسلمانان چه بود؟ و این اقدام چه نتایج عاطفی و اجتماعی داشت؟
جواب: این پیوند باعث ایجاد همدلی بین مسلمانان گشت و از طرفی باعث نزدیکتر شدن مهاجر و انصار شد و چون مهاجری که به مدینه آمده بود ثروتی نداشت و نتوانسته بود سرمایه خود را بیاورد، در تنگنا مالی بود که با این فرمان بخشی از مشکلاتش رفع گردید.

۳- سه مورد از اقدامات منافقان را در مدینه علیه پیامبر و مسلمانان فهرست کنید.
جواب: هنگامی که رسول خدا تصمیم به محاصره‌ی یهودیان بنی نضیر گرفت، سردسته‌ی منافقان، یهودیان را تشویق به مقاومت کرد و به آنان وعده یاری داد. عبداالله بن اُبَیّ همچنین می‌کوشید که انصار را علیه مهاجران تحریک نماید. او در غزوه‌های اُحد و تبوک، به همراه یارانش از سپاه اسلام جدا شد و در جنگ شرکت نکرد.

۴- منابع درآمد حکومت اسلامی در زمان پیامبر را نام برده و شیوه تأمین و توزیع هر یک از آنها را ذکر کنید.
جواب: غنائم جنگی، زکات و جزیه که از پیروان سایر ادیان می‌‌گرفتند.

۵- مآخذی را که در این درس به آنها استناد شده است، فهرست و در دو بخش منابع و تحقیقات طبقه‌بندی کنید.
منابع: ۱- آیات قرآن کریم ۲- نهج البلاغه (ترجمه سید جعفر شهیدی) ۳- کتاب سیره نبویه از ابن هشام.
تحقیقات: ۱- نامه‌ها و پیمان‌های سیاسی حضرت محمد و اسناد صدر اسلام.