جواب درس ۵ تاریخ یازدهم انسانی - همیار آموزش

گام به گام درس پنجم تاریخ یازدهم انسانی
جواب تاریخ یازدهم انسانی / جواب فعالیت ها ، فکر کنیم ها و پرسش‌های نمونه درس پنجم تاریخ یازدهم انسانی

درس ۵ :: تثبیت و گسترش اسلام در دوران خلفای نخستین

بحث و گفت‌وگو صفحه ۴۲ تاریخ یازدهم انسانی

وحدت یا تفرقه؟
پیش از ورود به موضوع جانشینی پیامبر اسلام، لازم است درباره موضوعی مهم قدری بیندیشیم.

مسلمانان با وجود اشتراک عقیده در مسائل فراوان، در موضوع جانشینی رسول خدا اختلاف نظر دارند. شیوه صحیح مواجهه با این اختلاف نظر، همان روش برخی، از علمای شیعه و سُنیّ معاصر و پیشین است. آنان ضمن دفاع مستدل و منطقی از باورهای خویش، برای وحدت و یکپارچگی تمام مسلمانان در برابر دشمنان و بدخواهان اسلام و تقریب مذاهب اسلامی تلاش می‌کردند. آنان همواره مراقب بودند که اختلاف نظر مسلمانان در مسئله امامت و خلافت، موجب تفرقه جوامع اسلامی و درگیری مسلمانان با یکدیگر نشود.

با راهنمایی دبیر، درباره ضرورت و روش‌های حفظ وحدت و عواقب تفرقه و دشمنی میان مسلمانان در شرایط کنونی جهان، بحث و گفت‌وگو کنید.
جواب: وحدت در دنیای امروز، ضرورت انکارناپذیری برای مسلمانان است؛ چرا که با چالش‌های مشترکی روبرو هستند و تنها از طریق همدلی و همکاری می‌توانند در برابر دشمنان ایستادگی کنند، جایگاه اسلام را در جهان تقویت بخشند و به طور موثری مشکلات خود را حل نمایند.
برای حفظ وحدت میان مسلمانان، ضروری است ضمن پذیرش تنوع دیدگاه‌ها در مسائل فرعی و تاکید بر مشترکات اعتقادی و فرهنگی، فضایی برای گفت‌وگو و تبادل نظر فراهم شود و از تعصب و پیش‌داوری اجتناب گردد تا بتوان تعامل سازنده‌ای را رقم زد.
تفرقه و اختلاف، عواقب جبران‌ناپذیری برای جهان اسلام به همراه دارد؛ از جمله ضعف و آسیب‌پذیری در برابر دشمنان، احتمال وقوع درگیری و جنگ داخلی، از دست رفتن فرصت‌های پیشرفت و توسعه و در نهایت، تضعیف جایگاه اسلام در عرصه بین‌الملل.
به طور خلاصه، وحدت در دنیای امروز یک ضرورت است و مسلمانان باید با حفظ احترام و تمرکز بر مشترکات، از بروز تفرقه و دشمنی اجتناب کنند.

فعالیت ۱ صفحه ۴۳ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی و تحلیل شواهد و مدارک
بخشی از گفت‌وگوی افراد حاضر در اجتماع سقیفه بنی‌ساعده را که به خلافت ابوبکربن ابی قحُافه منجر شد، بخوانید و به پرسش‌های مربوط به آن پاسخ دهید.

– سعد بن عبُاده، رئیس خزرجیان و از انصار، گفت: «ای گروه انصار! شما پیش از دیگران به اسلام گرویدید و از این جهت برای شما فضیلتی است که برای دیگران نیست. پیامبر اسلام بیش از ده سال قوم خود را به خداپرستی و مبارزه با شرک دعوت نمود، جز جمعیت کمی از آنان، کسی به او ایمان نیاورد، ولی هنگامی که پیامبر با شما سخن گفت، شما به او ایمان آوردید و دفاع از او را بر عهده گرفتید و برای گسترش اسلام و مبارزه با دشمنان جهاد کردید … هرچه زودتر زمام کار را به دست بگیرید که جز شما کسی لیاقت این کار را ندارد. (طبری، تاریخ طبری، ج ۴، ص ۱۳۴۲ – ۱۳۴۳)
– به دنبال آن، ابوبکر برخاست و چنین گفت: «خداوند، محمد را برای پیامبری به سوی مردم فرستاد… گروهی از مهاجران به تصدیق و ایمان و یاری او در لحظات سخت بر دیگران سبقت گرفتند و از کمیِ جمعیت نهراسیدند، … آنها خویشاوندان پیامبرند و به زمامداری و جانشینی شایسته‌تر… . اگر از گروه مهاجرین بگذریم هیچ‌کس به مقام و موقعیت شما (انصار) نمی‌رسد. بنابراین، چه بهتر ریاست خلافت را مهاجرین به دست بگیرند و وزارت و مشاوره را به شما واگذار کنند» (همان، ص ۱۳۴۵). ابوبکر با اشاره به دو دستگی انصار و سابقه جنگ و خونریزی میان آنان، گفت: هرگاه یک نفر از شما خود را برای خلافت آماده کند، مانند آن است که خود را به کام شیر افکنده باشد (جاحظ، البیان والتبیین، ج ۲، ص ۱۸۱)
– آن گاه حُباب بن منُذر از جانب انصار و عمر و ابوعبیده از طرف مهاجران سخن گفتند و دلایلی را برای تعیین جانشین از گروه خویش بیان کردند. بشیر بن سعد که پسر عموی سعدبن عباده بود و از تمایل انصار به ریاست او به شدت ناراحت بود، برخلاف انتظار گفت: پیامبر از قریش است، خویشاوندان پیامبر برای زمامداری از انصار شایسته‌ترند چه بهتر که کار خلافت را به خود آنان واگذاریم و مخالفت نکنیم. پس از آن بود که ابوبکر رو به مردم کرد و گفت: به نظر من عمر و ابوعبیده برای خلافت شایستگی دارند. با هریک می‌خواهید بیعت کنید. ولی آن دو برخاستند و به ابوبکر گفتند: تو از ما شایسته‌تری … . چه کسی می‌تواند در این امر بر تو سبقت بگیرد، و بی‌درنگ دست ابوبکر را به عنوان بیعت فشردند.
– یکی از بزرگان قبیله اوس از گروه انصار رو به افراد خود کرد و گفت: «هر گاه خزرجیان، گوی خلافت را بربایند و زمام امور را به دست بگیرند، فضیلت و برتری می‌یابند. هر چه زودتر برخیزید و با ابوبکر بیعت کنید.» اوسیان نیز همگی به تبعیت از او با ابوبکر بیعت کردند. ولی رئیس خزرجیان و افراد قبیله او از بیعت خودداری ورزیدند. (طبری، تاریخ طبری، ج ۴، ص ۱۳۴۵ – ۱۳۴۸)

با توجه به مباحث مطرح شده در سقیفه:
– اشخاص یا نمایندگان گروه‌های مسلمان، برای اثبات حقانیت خود در جانشینی پیامبر، بر چه معیارهایی تأکید کردند؟
جواب:
۱- انصار (مدینه) و مهاجری بودن (مکه)
۲- از طایفه قریش و خویشاوند بودن با پیامبر.
– به نظر شما آیا این معیارها برای تعیین جانشین پیامبر مناسب یا کافی بود؟ چرا؟
جواب: خیر. زیرا هیچ کدام از معیارها بر اساس قرآن و سنت رسول الله نبود.

کاوش خارج از کلاس صفحه ۴۶ تاریخ یازدهم انسانی

به سه گروه تقسیم شوید و اعضای هر گروه، با استفاده از منابعی که دبیر معرفی می‌کند، درباره زمینه‌ها، عوامل، نتیجه و پیامدهای سیاسی و اجتماعی یکی از سه جنگ جمل، صفین و نهروان، مطالبی تهیه کنید و در کلاس ارائه دهید.

⬇️برای دریافت فایل PDF این فعالیت اینجا کلیک کنید. ⬇️

فعالیت ۲ صفحه ۴۶ تاریخ یازدهم انسانی

پس از مطالعه درس، همفکری کنید و بگویید شیوه به خلافت رسیدن خلفای نخستین چه تفاوت و شباهتی با هم داشت؟
تفاوت ها:
خلیفه سوم و دوم با وصیّت ابوبکر در شورای عمومی سقیفه به خلافت رسیدند. خلیفه اول نیز از طریق بیعت مسلمانان به خلافت رسیدند.
شباهت ها:
همگی از طریق شورای شش نفره تعیین شده توسط خلیفه قبل به قدرت رسیدند. حال آنکه خلافت حضرت علی (ع) با حضور و درخواست عموم مردم به وقوع پیوست و حالی که خلافت علی (ع) اجرای وصیّت اول نقش داشت در قبیله ای در به خلافت رسیدن سه خلیفه سنت های خویشاوندی و انتصاب مستقیم پیامبر بود

فعالیت ۳ صفحه ۴۷ تاریخ یازدهم انسانی

به جدول خوب دقت کنید و بگویید خلیفه دوم برای توزیع بیت‌المال میان مسلمانان چه معیارهایی را در نظر داشته است؟
جواب: خویشاوندی با پیامبر – حضور در غزوه ها و میدان های نبرد مهم صدر اسلام – پیشینه اسلام آوردن افراد – انتساب به مهاجران یا انصار و ..

فعالیت ۴ صفحه ۴۷ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی شواهد و مدارک
برداشت و تحلیل خود را از متن زیر بیان کنید.

ولیدبن عُقبه، حاکم اُموی کوفه، مبلغ زیادی از بیت‌المال قرض گرفت و نمی‌خواست آن را پس دهد. عبدالله‌ بن مسعود که مسئول بیت‌المال بود، به عثمان شکایت برد. خلیفه در پاسخ او گفت: «تو خزانه‌دار ما هستی و نباید نسبت به ولید از آنچه از بیت‌المال بر می‌دارد، تعرض نمایی». ابن مسعود به خشم آمد و گفت: «گمان می‌بردم که خزانه‌دار مسلمانان هستم، اما اگر چنین است، مرا بدان حاجتی نیست». (بلاذری، انسا بالاشراف، ج ۶، ص ۱۴۰)

جواب: عثمان معیار تقسیم بیت المال را نزدیکی و خویشاوندی خود با افراد قرار داده بود و بذل و بخشش های فراوان از بیت المال مسلمانان به بستگان و حامیان خلیفه انجام می‌‌گرفت که این رفتار، موجب بیرون رانده شدن افراد سالم از دستگاه حکومتی عثمان و رواج فساد اقتصادی در آن دوران شد

فعالیت ۵ صفحه ۵۰ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی شواهد و مدارک
قسمت‌هایی از متن صلح‌نامه بیت‌المقدس (ایلیا) را مطالعه کنید و دلایل خود را در پذیرش یا رد ادعای رفتار مسالمت‌آمیز و مداراجویانه مسلمانان بیان کنید. 

«این نامه امانی است که عمر، امیرمؤمنان، به مردم ایلیا می‌دهد، خودشان و اموالشان و کلیساهایشان و صلیب‌هایشان، سالم و بیمارشان و دیگر مردمشان را امان می‌دهد؛ کلیساهایشان مسکون و ویران نشود و از آن نکاهند و حدود آن را کم نکنند، از صلیب و اموالشان نیز، و در کار دینشان مزاحمت نبینند و کسی از ایشان زیان نبیند و کسی از یهودان در ایلیا با آنها مقیم نشود. مردم ایلیا باید جزیه دهند، چنان که مردم شهرها می‌دهند و باید رومیان و دزدان را از آنجا بیرون کنند. کسانی که بروند جان و مالشان در امان است تا به امانگاهشان برسند و هر که بماند در امان است.» (طبری، تاریخ طبری، ج ۵، ص ۱۷۸۹ – ۱۷۹۰)

جواب: عدم تعرض به جان ساکنین شهر و محترم شمردن عقاید مذهبی آنان در پرداخت جزیه بسیار انسانی مدار جویانه بود و موجب آن شد تا مردم مناطق فتح شده نسبت به پیام اسلام که همانا صلح و برابری و احترام به سایر عقاید الهی است، ایمان بیاورند.

پرسش‌های نمونه صفحه ۵۲ تاریخ یازدهم انسانی

۱- علل بروز جنگ‌های رِدّه را بیان کنید.
جواب: پس از فوت پیامبر اکرم تعدادی از قبایل و بادیه نشین ها دین اسلام را ترک کردند و شورش کردند این جزوه مرتدان شدند و بعد از رسیدن به قدرت سپاه را جهت سرکوب و مرتدان و پیامبران دروغین آماده کرد که شورش ها را فرونشاند.

۲- دلایل شورش مردم بر خلیفه سوم در برخی شهرهای قلمرو اسلامی چه بود؟
جواب: روش عثمان با سایر خلفا تفاوت داشت وی بسیار خویشاوند دوست بود و تمام خویشاوندان خود از بنی امیه را به امور خلافت راه داد، گروهی از مردم نیز برای رساندن صدای اعتراض خود از عراق به مدینه آمدند.

۳- شیوه تقسیم و توزیع بیت‌المال توسط علی (ع) و سه خلیفه پیش از او را توضیح دهید.
جواب: در دوران خلافت خلیفه های دوم و سوم ثروت زیادی بخاطر سرزمین های فتح شده کسب شد. خلیفه دوم این ثروت ها را به عنوان عطایا بین مردم تقسیم می‌‌نمود، بر مبنای عدالت واقعی نبود اما از ثروت اندوزی اطرافیان جلوگیری می‌‌کرد. اما خلیفه سوم بیشتر این ثروت را بین بستگان و بنی امیه تقسیم می‌‌کرد. اما حضرت علی این ثروت ها را به مساوات بین عرب و و غیر عرب تقسیم می‌‌کردند.

۴- دلایل سیاسی و اقتصادی مخالفت و دشمنی سران قریش با خلافت امام علی (ع) را شرح دهید.
جواب: حضرت علی سعی داشت سنت پیامبر و فرمانهای قرآن را پیاده کند اما افرادی مثل طلحه و زبیر به شیوه تقسیم غنایم اعتراض داشتند و معتقد بود باید بین عرب و غیر عرب تفاوت باشد اما حضرت علی مخالف بود و آنها چون حضرت با حکومت آنها بر شهر مخالفت کرده بود بدعت خود را شکستند.

۵- عوامل مؤثر بر موفقیت مسلمانان در فتح شام و مصر را، در دو بعد سیاسی و اجتماعی، بیان کنید.
جواب: اختلافات مذهبی و تفاوت های قومی به فرهنگی و زبانی که میان توده مردم شام با طبقه حکومتگر رومی وجود داشت که باعث فتح روم شد. مصر نیز همانند شام بخشی از قلمرو امپراتوری روم بود و آنها به دلایل مختلف از جمله پرداخت مالیات زیاد و اختلاف مذهبی با مسیحیان مخالف حاکمیت رومیان بر مصر بودند که فتح مصر را آسانتر می‌‌کرد