جواب درس ۸ تاریخ یازدهم انسانی - همیار آموزش

گام به گام درس هشتم تاریخ یازدهم انسانی
جواب تاریخ یازدهم انسانی / جواب فعالیت ها ، فکر کنیم ها و پرسش‌های نمونه درس هشتم تاریخ یازدهم انسانی

درس ۸ :: اسلام در ایران؛ زمینه‌های ظهور تمدن ایرانی- اسلامی‌

فکر کنیم و پاسخ دهیم صفحه ۸۰ تاریخ یازدهم انسانی

مورخان در یک تقسیم‌بندی معروف، تاریخ ایران را به دو دوره باستان و اسلامی تقسیم کرده‌اند.
الف) به نظر شما مبنای این تقسیم‌بندی چیست؟
جواب: ورود اسلام به ایران و سقوط دولت‌های ایران باستان
ب) با همفکری، چند ویژگی مشترک و متفاوت جامعه ایران را در این دوره به یاد بیاورید.
جواب: توحیدمحوری، عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی، صلح‌دوستی، رأفت و اخوت و تکریم شخصیت انسانی، با هویت ملی ایرانیان نزدیکی و هم‌خوانی داشت.

کاوش خارج از کلاس صفحه ۸۱ تاریخ یازدهم انسانی

با رجوع به منابعی که دبیر معرفی می‌کند درباره سلمان فارسی تحقیق کنید و به پرسش‌های زیر درباره او پاسخ کتبی دهید:
الف) با چه انگیزه و هدفی و چگونه به مدینه رفت و مسلمان شد؟ 
جواب: سلمان در سال اول هجری و به روایتی در ماه جمادی‌ الاول اسلام آورد. او از آخرین راهبی که با او ملازمت داشت، شنیده بود که نشانه‌های پیامبر (ص) سه چیز است: ۱- صدقه نمی‌خورد ۲- هدیه را می‌پذیرد ۳- بین دو کتفش خاتم نبوت وجود دارد.
وی همراه با کاروانی به سمت سرزمین عرب حرکت کرد، اما اهل کاروان در وادی القری به سلمان ظلم کرده، با تصاحب اموالش، او را به عنوان برده به فردی یهودی فروختند. آن یهودی نیز سلمان را به یهودی دیگری از بنی‌قریظه فروخت و سلمان با او به مدینه رفت و در نخلستانش به کار گرفته شد.
با گذشت اتفاقاتی، پیامبر سلمان را خریداری کرد و او مسلمان شد و همراه پیامبر در جنگ ها شرکت کرد.

ب) چه خدماتی به اسلام در مدینه کرد؟ 
جواب: سلمان فارسی در جنگ‌های صدر اسلام شرکت داشت و پس از غزوه خندق هیچ جنگی از او فوت نشد. پس از رحلت رسول خدا او فرماندار مدائن شد. مطابق نقل یاقوت حموی، نویسنده معجم البلدان، پس از فتح اصفهان به دست مسلمانان، سلمان به آنجا رفت و مسجدی را در زادگاهش بنا نمود. اکنون نیز در منطقه جی اصفهان بقایای مسجدی کهن وجود دارد.

پ) در جریان فتح ایران چه مأموریتی را به عهده گرفت؟ 
جواب: سلمان فارسی در فتح مداین (پایتخت ساسانیان) نقش ویژه‌ای داشت. هنگامی که مسلمانان وارد مداین شدند و قصرها را یک به یک می‌گشودند، نگهبانان یکی از قصرها در برابرشان مقاومت کردند. در این کاخ سرداران چابک و نیرومندی بودند که نمی‌خواستند به سادگی تسلیم شوند.
سلمان نزد ‌آنان رفت و به زبان پارسی خطاب به ایشان گفت: انسان تا زمانی با جان و مال خویش می‌جنگد که رهایی یابد؛ در حالی که برای شما نجاتی نمی‌بینم؛ زیرا کسرا در مقابل ارتش اسلام عقب‌‌نشینی کرده و متواری شده است و بر مقر حکومتش دست یافته‌اند؛ چنان‌‌که سربازی از او در مداین باقی نمانده است. ایسته است با دست خود، خویشتن را به هلاک نیافکنید و تسلیم شوید.
آنان از این سخن سلمان خشمگین شده، به سویش تیراندازی کردند. آنگاه از او پرسیدند: تو که هستی؟! او ماجرای زندگی خویش و چگونگی آشنایی با رسول اکرم (ص) را برایشان بازگو کرد و از کرامت‌های اخلاقی و فضایل آن حضرت سخن‌ها گفت. ایرانیان تسلیم گردیدند و دروازه‌های قصر را گشودند و از آن خارج شدند.

فعالیت ۱ صفحه ۸۲ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی شواهد و مدارک
متن زیر را بخوانید و برداشت و تحلیل خود را از آن بیان کنید.

ساکنان برخی شهرها و مناطق ایران مانند همدان، ری، فارس و به خصوص شهر استخر که خاستگاه خاندان ساسانی بود، بارها بر اعراب شوریدند، اما از آن جایی که میان این شورش‌ها هماهنگی وجود نداشت، اعراب موفق به سرکوب آن‌ها شدند.

جواب: بیانگر قدرت ایمان، اعتقاد و روحیه جنگجویی اعراب می‌‌باشد که در گذشته امیال مادی انگیزه جنگ آنها بود. ولی در زمان مثنی هدف اشاعه آیین اسلام بر مبنای اعتقادات دینی بود.

بحث و گفت‌وگو صفحه ۸۳ تاریخ یازدهم انسانی

به دنبال پیروزی اعراب مسلمان در جنگ‌های قادسیه و جلولا، سرتاسر سرزمین حاصلخیز و ثروتمند سواد به تصرف آنان درآمد. با توجه به اینکه این سرزمین با جنگ گشوده شده بود، تمام اموال و املاک آنجا به عنوان غنیمت به جنگجویان مسلمان تعلق می‌گرفت؛ اما عُمر، خلیفه دوم، پس از مشورت با علی (ع) و برخی دیگر از صحابه، از تقسیم املاک مذکور خودداری کرد. به دستور او، دهقانان و کشاورزانِ آن سرزمین امان یافتند و به آنان اجازه داده شد که همچون گذشته بر روی زمین‌های آنجا کشاورزی کنند و در مقابل به مسلمانان جزیه و خراج دهند.

با راهنمایی دبیر درباره علل و آثار نظامی و اقتصادی این تصمیم خلیفه دوم، بحث و گفت‌وگو کنید.
تصمیم عمر بن خطاب مبنی بر عدم تقسیم املاک فتح شده سواد و حفظ نظام دهقانی و کشاورزی، ریشه در درک واقع‌گرایانه از شرایط اقتصادی و نظامی داشت. از نظر نظامی، نابودی زیرساخت‌های کشاورزی و پراکنده کردن دهقانان زبردست، به معنای کاهش تولید و در نتیجه، افزایش هزینه‌های تامین آذوقه برای ارتش و کاهش توان رزمی آن‌ها بود. از نظر اقتصادی نیز، حفظ نظام دهقانی و دریافت جزیه و خراج، درآمد پایداری را برای دولت اسلامی فراهم می‌کرد که بسیار به صرفه‌تر از تقسیم املاک و تکیه بر اقتصاد غارت‌محور بود. این تصمیم نه تنها از شورش احتمالی دهقانان جلوگیری می‌کرد، بلکه امکان بهره‌وری مستمر از زمین‌های کشاورزی حاصلخیز سواد را تضمین کرده و به ثبات اقتصادی دولت اسلامی کمک می‌کرد.

فعالیت ۲ صفحه ۸۳ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی شواهد و مدارک؛ صلح‌نامه‌ها
صلح‌نامه‌های میان ایرانیان و اعراب، حاوی نکات مهمی درباره چگونگی فتح ایران و برخوردهای فاتحان و مغلوبان است. قسمت‌هایی از چند صلح‌نامه را به دقت بخوانید و به پرسش‌های مربوط به آنها، پاسخ دهید.

صلح‌نامه نهاوند: «[فرمانده سپاه عرب] جان‌ها و مال‌ها و زمین‌هایشان را امان می‌دهد که کسی دینشان را تغییر ندهد و از انجام ترتیبات دینشان منع نکند، مادام که هر سال به عامل خویش جزیه دهند. مادام که ره‌مانده را رهنمایی کنند، راه‌ها را اصلاح کنند و هرکس از سپاه مسلمانان را که به آنها گذر کند [یک شبانه‌روز] مهمان کنند و مادام که نیک‌خواهی کنند. اگر خیانت کردند، ذمه ما از آنها بری باشد» (طبری، تاریخ طبری، ج ۵، ص ۱۹۶۰).
صلح‌نامه ری: «[یکی از بزرگان شهر] پانصد هزار درهم بداد تا تازیان کسی از ایشان را نکشند و به اسیری نبرند و آتشکده‌ای را ویران نکنند، و نیز خواستند که مقدار خراج ایشان برابر خراج اهل نهاوند باشد» (بلاذری، فتو حالبلدان، ص ۱۲۰).
صلح‌نامه آذربایجان: «مرزبان بر همه آذربایجان از حُذَیفه بن یمَان [فرمانده سپاه مسلمانان] طلب صلح کرد و بر آن شد که هشتصد هزار درهم بپردازد به آن شرط که حذیفه کسی را نکشد یا به اسیری نگیرد و آتشکده‌ای را ویران نسازد. اهل شیز را از پایکوبی در روزهای عید و انجام مراسم دیگر باز ندارد» (همان، ص ۱۶۳).

الف) تعهدات ایرانیان و اعراب مسلمان را در این دو قرارداد صلح فهرست کنید.
۱- در امان ماندن جان‌ها و مال‌ها و زمین‌هایشان
۲- تغییر ندادن دینشان و ترتیبات آنها تا زمانی که جزیه می‌دهند.
۳- اصلاح راه‌ها تا زمانی که ره مانده را رهنمایی کنند
۴- مهمان کردن سپاهیان مسلمان تا زمانی که نیک خواهی کنند
۵- ندادن ذمه در زمانی که سپاهیان خیانت کنند.
۶- پرداخت پانصد هزار درهم از طرف بزرگان شهر به اعراب برای جلوگیری از کشتن، اسیری و ویران کردن آتشکده‌ها
۷- مساوی بودن خراج ری با شهر نهاوند
۸- پرداخت هشت صد هزار درهم به فرمانده سپاه مسلمانان برای جلوگیری از کشتن، اسیری و ویران کردن آتشکده‌ها
۹- جلوگیری نکردن از پایکوبی در روزهای عید و انجام مراسم دیگر توسط اهالی شیز.

ب) تعهدات اعراب مسلمان در این صلح‌نامه‌ها، دلالت بر چه مسائلی دارد؟
– نبود اجبار در پذیرش دین اسلام و دادن آزادی عمل به ایرانیان برای ماندن در دین گذشتگان
– حفظ مال و جان مردم سرزمین های فتح شده در قبال پرداخت جزیه
– تسلط کامل اعراب بر سرزمین ایران

بحث و گفت‌وگو صفحه ۸۵ تاریخ یازدهم انسانی

با راهنمایی دبیر، موضوع‌های زیر را به بحث بگذارید:
الف) چرا بیشتر مهاجران عرب جذب مناطق خراسان و سیستان شدند؟
جواب: دلیل اصلی جذب مهاجران عرب به خراسان و سیستان، وجود آب و هوای مناسب، زمین‌های حاصلخیز، جمعیت کم بومی و موقعیت تجاری مناسب این مناطق بود.
ب) تداوم اختلافات کهن قحطانی و عدنانی در میان مهاجران، چه پیامدی برای خلافت امویان در ایران و به خصوص خراسان داشت؟
جواب: اختلافات قبیله‌ای بین اعراب، باعث ضعف وحدت، شورش و ناآرامی و در نهایت کاهش اقتدار حکومت امویان در ایران شد.
پ) مهاجرت گسترده اعراب مسلمان به ایران از نظر اجتماعی و فرهنگی چه نتایجی می‌توانست داشته باشد؟
جواب: مهاجرت اعراب تغییرات اساسی در ساختار اجتماعی ایران ایجاد کرد، زبان و فرهنگ عرب را رواج داد و به اسلامی شدن ایران کمک کرد. همچنین، تنش‌های فرهنگی بین اعراب و ایرانیان را افزایش داد.

فعالیت ۳ صفحه ۸۶ تاریخ یازدهم انسانی

مطالب جدول بالا را به دقت بخوانید و پاسخ پرسش‌های زیر را از آن استخراج و استنباط کنید.
۱- از نظر دینی و مذهبی، جنبش‌های مذکور چه وجه مشترکی داشتند؟ 
جواب: رهبران این جنبش‌ها دارای ترکیبی از عقاید دینی و فلسفی اسلامی و غیراسلامی مانند زرتشتی، مانوی و مزدکی بودند.
۲- به لحاظ سیاسی، نکته مشترک جنبش‌های فوق چیست؟
جواب: خون‌خواهی ابومسلم و تکریم خاطره او.

فکر کنیم و پاسخ دهیم صفحه ۸۷ تاریخ یازدهم انسانی

صلح‌نامه‌هایی که میان ایرانیان و اعراب مسلمان در جریان فتح ایران منعقد شد، حاوی چه شواهدی درباره روند اسلام‌پذیری مردم ایران هستند؟
جواب: اولاً اکثر قریب به اتفاق نواحی ایران در آغاز حمله، در مقابل مسلمانان ایستادگی کردند و ثانیاً بعد از عدم توان مقابله با مسلمانان، اسلام را نپذیرفتند، بلکه به‏ جای اسلام آوردن حاضر به پرداخت جزیه شدند و در سال‏‌های بعد بود که به علل مختلف به تدریج رو به اسلام آوردند.

فعالیت ۴ صفحه ۸۷ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی شواهد و مدارک
متن زیر را بخوانید و توضیح دهید که چه برداشتی از آن درباره روند مسلمان شدن ایرانیان در فارس دارید.

ابواسحاق ابراهیم بن محمد اصطخری (استخری) (د ۳۴۶ ق) از مردم استخر فارس در کتاب جغرافیایی مسالک و ممالک در خصوص دین مردم فارس می‌نویسد: «در پارس گبرکان (زرتشتیان) و ترساآن (مسیحیان) و جُهودان (یهودیان) باشند، و غلبه گبرکان دارند. و جهودان اندکی باشند، و کتاب‌های گبرکان و آتشکده‌ها و آداب گبرکی هنوز در میان پارسیان هست. و به هیچ ولایت اسلام چندان گبر نباشد کی در ولایت پارس – کی دار مُلک ایشان بودست» (اصطخری، مسالک و ممالک، ص ۱۲۱)

جواب: گروش ایرانیان به اسلام روندی تدریجی و چند قرنی بود. با وجود فتح سریع ایران توسط اعراب، پذیرش اسلام در بین مردم زمان‌بر بود. به ویژه در مناطق مهمی مانند فارس که ریشه در تمدن‌های باستانی داشت، دین‌های پیشین مانند زردشت، مسیحیت و یهودیت تا قرن چهارم هجری همچنان پیروان خود را داشتند.

پرسش‌های نمونه صفحه ۸۸ تاریخ یازدهم انسانی

۱- زمینه‌های سیاسی شکست حکومت ساسانیان از اعراب مسلمان را شرح دهید.
جواب: هم زمان با ظهور اسلام، وضعیت سیاسی ایران چندان مناسب نبود؛ زیرا حکومت ۴۰۰ ساله‌ی ساسانی از یک سو، بر اثر جنگ‌های طولانی و پرخرج با روم در غرب و نبردهای پی‌در‌پی با اقوام بیابانگرد در مرزهای شرقی و از سوی دیگر به سبب اختلاف و نزاع بزرگان و اشراف دچار فرسودگی و ضعف شده بود. به گونه‌ای که پس از خسرو پرویز در مدت کوتاهی بیش از ده تن به تخت شاهی نشستند.

۲- روند فتح ایران پس از جنگ نهاوند، چگونه پیش رفت؟
جواب: پیروزی اعراب مسلمان در جنگ نهاوند سرنوشت حکومت ساسانی را قطعی کرد. فاتحان این پیروزی را فتح الفتوح نامیدند، به دنبال آن سپاهیان مسلمان از هر سوی داخل ایران پیش تاختند و تا دوران خلافت عثمان بیشتر شهرها و ولایت های مختلف را به جنگ یا صلح گشودند.

۳- علل جنبش‌های اجتماعی و سیاسی ایرانیان را در دوران خلافت امویان توضیح دهید.
جواب: خلافت اموی در حقیقت یک دولت عرب گرا بود و نسبت به غیر عرب ها خشونت و نفرت خاصی نداشت و به تحقیر آنان می‌‌پرداخت. ایرانیان به خصوص مسلمانان ایرانی که موالی خوانده می‌‌شدند در برابر رفتارهای تحقیر آمیز بنی امیه در دو بعد سیاسی نظامی و اجتماعی فرهنگی به مقابله و مبارزه پرداختند.

۴- چرا روند اسلام‌پذیری ایرانیان در سده نخست هجری کُند بود؟
جواب:
۱- رفتار غیر اسلامی برخی از حاکمان اموی، محدودیت‌ها و موانعی را بر سر راه گروش به اسلام ایجاد کرد.
۲- قرار دادن مسلمانان غیرعرب در ردیف موالی و محروم کردن آنان از پاره‌ای حقوق اجتماعی
۳- گرفتن جزیه از نومسلمانان.

۵- منابع تاریخی را که در این درس به آنها استناد شده است، فهرست کنید. 
جواب:
۱- تاریخ طبری ۲- فتوح البلدان بلاذری ۳- مسالک و ممالک اصطخری

۶- نمودار خط زمان دو قرن اول هجری را ترسیم کنید و رویدادهایی را که در این درس به آنها اشاره شده است، بر روی آن نشان دهید.
جواب:
۱- ۱۳ هجری: جنگ پل
۲- ۱۴ هجری: جنگ قادسیه
۳- ۱۶ هجری فتح تیسفون و جنگ جلولا
۴- ۲۱ هجری: جنگ نهاوند