جواب درس ۷ تاریخ یازدهم انسانی - همیار آموزش

گام به گام درس هفتم تاریخ یازدهم انسانی
جواب تاریخ یازدهم انسانی / جواب فعالیت ها ، فکر کنیم ها و پرسش‌های نمونه درس هفتم تاریخ یازدهم انسانی

درس ۷ :: جهانِ اسلام در عصر خلافت عباسی

فعالیت ۱ صفحه ۶۶ تاریخ یازدهم انسانی

سفر به گذشته
فرض کنید که شما در زمان قیام عباسیان زندگی می‌کردید و از نزدیک شاهد تبلیغات و شعارهای آنان علیه امویان بودید. انتظارات خود را از دوران پس از پیروزی قیام در سه جنبه سیاسی، دینی و اجتماعی فهرست کنید.
جواب: ۱- انتظار می‌رفت با توجه به این که خاندان پیامبر، که نقش محوری در دعوت و به قدرت رسیدن عباسیان داشتند، حکومت به آنان واگذار شود ۲- گروه‌های مختلف مسلمانان با هم متحد شوند.
۳- ایرانیان به عنوان حامیان سیاسی و نظامی قیام عباسیان، در مدارج بالای سیاسی و نظامی این حکومت قرار گیرند
۴- تشیع به عنوان مذهب اصلی در قلمرو خلافت عباسی رسمیت پیدا کند
۵- شیعیان بر خلاف دوره‌ی امویان از آزادی عمل در انجام فعالیت‌های مختلف خود برخوردار شوند

فعالیت ۲ صفحه ۶۸ تاریخ یازدهم انسانی

با راهنمایی دبیر و همفکری، توضیح دهید که انتخاب مکانی در نزدیکی تیسفون برای بنای پایتخت از سوی منصور عباسی و ساخت آن بر اساس سنت شهرسازی ایرانی، چرا برای مورخان نکته‌ای مهم و معنادار است؟
جواب: منصور عباسی به جهت خطری که از سوی مردم کوفه که بیشتر طرفدار اهل بیت بودند، احساس می‌کرد، تصمیم گرفت که باید پایتخت جدیدی برای خود احداث نماید. نقشه شهر بغداد را مهندسان ایرانی طراحی کردند و آن را برای احیای شکوه زمان ساسانی در نزدیکی تیسفون پایتخت اشکانیان و ساسانیان ساختند. پایه طراحی دایره شکل این شهر دقیقاً بر پایه طراحی شهرسازی ساسانیان است. طرح شهر بغداد کپی‌برداری از نقشه و طرح شهر ساسانی گور (فیروزآباد کنونی) می‌باشد.

به نظر شما اهمیت و معناداری این اقدام چیست؟
جواب: منصور در ساختن این شهر انگیزه‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی داشت. بغداد شهری نو بنیاد و خالص برای عباسیان بود و در نزدیکی ایران قرار داشت. بنای این شهر موافق با خواسته عباسیان برای حفظ قدرت، رهایی از علویان و انتقال به مرحله حکومت صرف عباسی بود. این منطقه حلقه اتصال شرق و غرب بود و میان دو عنصر اساسی را که جماعت اسلامی از آن دو تشکیل‌ شده بود، پیوند می‌داد. همچنین بغداد به‌عنوان یک مرکز تجاری با اهمیت، مطرح بود؛ زیرا در مسیر راه‌ها و گذرگاه‌های آبی، خشکی، و دریایی واقع بود که با بقیه بخش‌های حکومت ارتباط داشت به‌گونه‌ای که خواربار از شام، جزیره، مصر، هند، سند، بصره، واسط، ارمنستان و آذربایجان از طریق دجله و فرات و شاخه‌های آن دو، جابه‌جا می‌شد.

فعالیت ۳ صفحه ۶۹ تاریخ یازدهم انسانی

نقشه‌های قلمرو خلافت عباسیان و امویان را مقایسه کنید و بگویید از نظر محدوده جغرافیایی چه تفاوتی با هم دارند و دلیل آن چیست؟
جواب: در دوره عباسیان تمامی مناطق شرق دریای خزر، شاخ آفریقا و سواحل غربی دریای سرخ و قسمت‌هایی از آفریقای مرکزی ضمیمه قلمرو آنان شد. البته در حدود صد سال پس از تأسیس دولت عباسی، استقلال‌طلبی امیران آغاز شد. آنان از شرق ایران و شمال افریقا، یعنی نقاطی که از مرکز خلافت عباسی بسیار فاصله داشتند، تجزیه قلمرو عباسیان را آغاز کردند. از جمله این امیران، طاهریان در ایران بودند. پس از طاهریان، صفاریان قدرت یافتند که حتی به بغداد نیز لشکر کشیدند. در شمال افریقا و مصر نیز فاطمیان، امرای بنی اغلب، بنی طولون و… قدرت یافتند.
جوابی دیگر: در زمان عباسیان نیز قلمرو توسعه یافت. اما در حد و اندازه امویان این اتفاق صورت نگرفت و دلیل آن ضعیف شدن خلفا به مرور زمان بود و به مرور مناطق سیطره عباسیان تجزیه شد.

کاوش خارج از کلاس صفحه ۶۹ تاریخ یازدهم انسانی

به چند گروه تقسیم شوید و با استفاده از منابعی که دبیر معرفی می‌کند هر گروه درباره یکی از موضوع‌های زیر مطلبی را تهیه و در کلاس ارائه کنید:
الف) برمکیان چه کسانی بودند و چگونه به دربار عباسیان راه یافتند؟
جواب: برمکیان خاندانی ایرانی بودند که با نزدیک شدن به دستگاه خلافت امویان و عباسیان، راه ترقی و کمال را پیمودند. در دوره اول عباسی، به روزگار خلافت هارون الرشید (حک: ۱۷۰-۱۹۳ق.) که اوج اقتدار عباسیان بود، آنان در بسیاری از شؤون حکومتی دخالت داشتند. پایه‌گذاری قدرت برمکیان به دست خالد بن برمک صورت پذیرفت. خالد بن برمک که نزد مروان حمار نیز جایگاه ممتازی داشت در زمان شروع قیام عباسیان خود را در صفوف لشکریان ابومسلم جای داد و به فرماندهی در سپاه رسید.
همکاری با قحطبه بن شبیب موجب شد تا بتواند نزد سفاح راه یابد و به او نزدیک شود. چندی بعد متصدی دیوان خراج گشت و هنگام بنای بغداد نیز که وزارت منصور را بر عهده داشت او را از تخریب ایوان کسری که خلیفه می‌خواست مصالح آن را جهت بنای بغداد به کار برد بازداشت. پس از فوت خالد بن برمک پسرش یحیی بن خالد بر جای او تکیه زد و قدرت را چپاول کرد. زمانی که طبرستان و دماوند به خالد سپرده شده بود یحیی بن خالد به جانشینی پدرش در ری حکومت می‌کرد و در همین محل بود که با مهدی عباسی، روابط صمیمانه‌ای برقرار کرد.
مدتی حکومت ارمنستان و آذربایجان را داشت، سپس خلیفه مهدی عباسی یحیی بن خالد را مربی هارون کرد و در هارون نفوذ زیادی کسب کرد. مخصوصاً در دوره خلافت هادی از حق ولیعهدی هارون دفاع کرد و به سبب آن به زندان افتاد و سختی فراوان دید و به این خاطر نزد هارون تقرب بیشتری یافت و در زمان خلافت وی وزارت یافت و خود و فرزندانش جعفر بن یحیی و فضل بن یحیی و موسی بن یحیی و محمد بن یحیی در دستگاه خلافت قدرت بی‌مانندی بدست آوردند.

ب) خدمات سیاسی و اداری برمکیان چه بود؟
جواب: در هفده سال نخست خلافت هارون الرشید تقریباً تمام امور خلافت در دست یحیی و فرزندان و خویشان او بود و توانستند ثروت و مکنتی بی حد به دست آورند. هارون الرشید نظر به اعتماد مطلقی که به برامکه داشت تربیت فرزندان خود را بر عهده فرزندان یحیی گذاشته بود، مأمون زیر نظر جعفر قرار گرفت و امین به فضل سپرده شد.
هارون الرشید ابتدا کار وزارت خویش را بر عهده فضل گذاشت اما نظر به علاقه‌ای که جعفر داشت و با وساطت یحیی این مقام را به جعفر محول کرد. جعفر نیز پس از رسیدن به این کرسی فضل را قائم مقام و جانشین خود کرد. مأموریت‌های مهمی بر عهده فضل گذاشته شد، از جمله در طغیان یحیی بن عبدالله علوی به طبرستان و گرگان فرستاده شد و توانست با مدارا و لطف یحیی را رام کرده و نزد هارون اعزام دارد.
فضل از ۱۷۷ تا ۱۸۰ هجری نیز به حکومت خراسان منصوب گردید و در این زمان دو اقدام کرد نخست سپاهیانی به تصرف بامیان؛ شهرهای دره جنوبی هندوکش و کابل اعزام کرد و این مناطق را مطیع خلیفه عباسی کرد و دوم در خراسان سپاهی از عجمان گرفت که آن‌ها را عباسیه نام داد و در بغداد کرنبیان عنوان یافتند.

پ) خاندان برمکی چه خدمات علمی و فرهنگی کردند؟
جواب: حضور برمکیان در دستگاه خلافت عباسی تاثیرات سیاسی و اجتماعی مهمی بر جای نهاد؛ همچون: نفوذ روزافزون ایرانیان در دستگاه خلافت، بهبود نظام حکومتی و رواج شیوه ایرانی عهد ساسانی در اداره دیوان‌های سراسر قلمرو پهناور عباسیان، توجه به ادیبان و دانشمندان و حمایت مادی و معنوی از ایشان، ترویج فرهنگ سخاوت و بخشش میان دولتمردان.

ت) چرا هارون الرشید تصمیم به نابودی برمکیان گرفت؟
جواب: سقوط برمکیان از نقاط مبهم تاریخ است و تحلیل‌های متفاوت و گاه متناقض را در پی داشته است. این که برخی از تاریخ نگاران ازدواج جعفر با عباسه، خواهر هارون، به شرط صوری‌بودن و سپس عهدشکنی جعفر و تولد دو فرزند و زندگی مخفیانه آن‌ها را علت سقوط برمکیان دانسته‌اند، به دلیل‌های گوناگون صحیح نیست. گروهی دیگر خودداری فضل از پرداخت قسمتی از درآمد فارس به هارون را علت خشم وی دانسته‌اند.[۱۵۳]دلبستگی و ارتباط برمکیان با علویان و آزادی برخی از زندانیان ایشان به دست برمکیان نیز در زمره علل رویگردانی هارون و عقوبت ایشان یاد شده است. برخی از منابع از نفرین امام رضا (علیه السلام) در حق برمکیان در عرفه و سقوط ایشان در همان سال یاد کرده‌اند. بدگویی مخالفان و رقیبانی از کارگزاران هارون چون علی بن عیسی یزدانی رود، منصور بن زیاد، جعفر بن محمد بن اشعث و فضل بن ربیع، و نفوذ برمکیان به ویژه فضل در سپاه خراسان نیز از علت‌هایی است که برای این حادثه برشمرده‌اند.

فکر کنیم و پاسخ دهیم صفحه ۷۰ تاریخ یازدهم انسانی

به نظر شما، علت دوام آوردن خلافت عباسی، با وجود ضعف قدرت سیاسی و نظامی خلفا و تجزیه قلمرو خلافت، چه بود؟
جواب: اگر چه دستگاه خلافت عباسی دچار ضعف و انحطاط شده بود، ولی جایگاه دینی خلفا نزد بیشتر مردم و حاکمان محفوظ مانده بود.
بسیاری از حاکمانی که به عنوان امیر یا سلطان قدرت را به دست گرفته بودند، برای توجیه مشروعیت حکومت خود و مقبولیت نزد توده های مردم مسلمانان نیازمند فرمان و لواء خلیفه بودند و همچنان وانمود می‌‌کردند که مطیع اوامر او هستند. به همین دلیل خلیفه و دستگاه خلافت همچنان جایگاه خود را میان تمامی مسلمانان حفظ کرده بود

بحث و گفت‌وگو صفحه ۷۱ تاریخ یازدهم انسانی

به نظر شما کدام‌یک از عوامل ذکر شده در متن درس، نقش مهم‌تری در شکوفایی فکری، فرهنگی و علمی جهان اسلام در عصر عباسیان داشت؟ برای نظر خود دلیل بیاورید.
جواب: عصر شکوفایی تمدن عباسیان با ترکیبی از حمایت خلفا از علم و دانش، ترجمه گسترده آثار علمی از زبان‌های گوناگون، تاسیس مراکز علمی و کتابخانه‌های بزرگ، و اهمیت دادن به تفسیر و تعمیق مباحث دینی شکل گرفت. این عوامل در کنار تعامل سازنده با تمدن‌های دیگر مانند ایران، هند و چین، بستری مناسب برای تبادل دانش و ایده‌های نو ایجاد کرد و به پیشرفت چشمگیر علم و فرهنگ در این دوران منجر شد.

کاوش خارج از کلاس صفحه ۷۴ تاریخ یازدهم انسانی

به ۴ گروه تقسیم شوید و هر گروه با استفاده از منابعی که دبیر معرفی می‌کند، درباره فعالیت‌های فکری و فرهنگی یکی از امامان شیعه و چگونگی ارتباط آنان با شیعیان مطالبی را تهیه کنید و در کلاس ارائه دهید:
امام کاظم، امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری (ع)

امام کاظم:
در دوران شکوفایی عصر عباسی، امام کاظم (ع) نقشی کلیدی در حفظ و تقویت جامعه شیعه ایفا کردند. ایشان با تأکید بر وحدت و یکپارچگی شیعیان در برابر اختلافات، به تربیت شاگردان فراوان و گسترش معارف اسلامی اهتمام ورزیدند. همچنین، امام کاظم (ع) با مبارزه با بدعت‌ها و انحرافات فکری، به تبیین صحیح آموزه‌های اسلامی پرداختند و از طریق ارتباط تنگاتنگ با شیعیان، به سوالات و مشکلات آنان پاسخ می‌گفتند.

امام جواد:
در دوران شکوفایی عصر عباسی، امام جواد (ع) با وجود سن کم، نقشی مؤثر در هدایت جامعه شیعه ایفا کردند. ایشان با پاسخگویی به مسائل فقهی و کلامی و توجه ویژه به جوانان، به تقویت بنیه فکری شیعیان پرداختند. همچنین، امام جواد (ع) در برابر ظلم و ستم خلفای عباسی سکوت نکردند و با روش‌های مختلف به مبارزه با آن‌ها پرداختند و از طریق ارتباط مستمر با شیعیان، به سوالات و نیازهای آن‌ها پاسخ می‌گفتند.
 امام هادی:
در دوران شکوفایی عصر عباسی، امام هادی (ع) با تأکید بر حفظ وحدت و یکپارچگی جامعه شیعه، نقش مهمی در هدایت و تقویت آن ایفا کردند. ایشان با مبارزه با جریان غلات و رد نسبت‌های ناروای آن‌ها به امامان، از انحراف فکری جامعه جلوگیری می‌کردند. همچنین، امام هادی (ع) از طریق ارتباط نزدیک با شیعیان و پاسخگویی به سوالات آن‌ها، به رفع نیازها و مشکلات جامعه شیعه کمک می‌کردند.

امام حسن عسکری:
در دوران شکوفایی عصر عباسی و در آستانه غیبت، امام حسن عسکری (ع) نقش محوری در آماده‌سازی جامعه شیعه برای این دوران حساس ایفا کردند. ایشان با تعیین نواب خاص، سازوکاری برای ارتباط مستمر شیعیان با امام زمان (عج) در دوران غیبت ایجاد کردند. همچنین، از طریق ارتباط تنگاتنگ با شیعیان و پاسخگویی به سوالات آن‌ها، به رفع نیازها و تقویت ایمان جامعه شیعه در آستانه این واقعه مهم پرداختند.

امامان شیعه در طول تاریخ اسلام، نقش بسیار مهمی در حفظ و گسترش اسلام ناب محمدی ایفا نموده‌اند. این امامان با فعالیت‌های فکری و فرهنگی خود، به تربیت شاگردان، مبارزه با بدعت‌ها، حفظ وحدت شیعه و ارتباط مستمر با شیعیان پرداختند. شیعیان نیز با پیروی از امامان خود، به عنوان الگو و رهبر، توانستند در طول تاریخ اسلام، دین مبین اسلام را حفظ و گسترش دهند.

فعالیت ۴ صفحه ۷۵ تاریخ یازدهم انسانی

به نقشه دقت کنید و با همفکری بگویید تسلط فاطمیان بر مناطق شام و حجاز، از نظر سیاسی و مذهبی چه اهمیتی در رقابت آنان با عباسیان داشت؟
جواب: این مناطق حلقه‌ی اتصال زمینی و دریایی سه قاره‌ی بزرگ آسیا، اروپا و آفریقا بوده و تسلط بر آن قاعدتاً برای هر قدرتی در گذشته بسیار مهم و حیاتی بوده است و حتی در عصر کنونی نیز با وجود تغییر و تحولات تکنولوژی شگفت‌آور، همچنان اهمیت استراتژیک خود را حفظ کرده است. هر حکومتی که بر این سرزمین‌ها سلطه پیدا می‌کرد، راه‌های ارتباطی و تجاری‌ای که سه قاره را به هم متصل می‌کرد، در اختیار می‌گرفت و از منافع اقتصادی آن بهره‌ی سرشار می‌برد. وجود مراکز و اماکن دینی و مذهبی مهم مانند مکه، مدینه و بیت‌المقدس در این دو منطقه که هم برای مسلمانان و هم برای غیرمسلمانان حائز ارزش و اعتبار فراوانی بود و تسلط بر آنها به لحاظ مذهبی، سیاسی و اقتصادی، منافع و امتیاز فوق‌العاده‌ای داشت، بر میزان رقابت و دشمنی فاطمیان و عباسیان افزود.

جوابی دیگر: استقرار فاطمیان در شام به معنای یافتن راهی به سوری بغداد و برچیدن عباسیان بوده است. تسلط بر حجاز نیز به دلیل نزدیکی به مکه و مدینه نفوذ فاطمیان را افزایش می‌‌داد.

فعالیت ۵ صفحه ۷۷ تاریخ یازدهم انسانی

بررسی شواهد و مدارک
ناصرخسرو، حکیم و شاعر ایرانی که به مذهب اسماعیلیه گرایش داشت، در عصر فاطمیان به مصر سفر کرد. او در سفرنامه خود به توصیف دید‌ه‌ها و شنیده‌هایش از مصر و شهرهای آن پرداخته است. بخشی از توصیف او از قاهره را بخوانید و بگویید برداشت شما از این توصیف، درباره هنر معماری و شهرسازی فاطمیان چیست؟

«… و آن شهری شد که نظیر آن کم باشد. و تقدیر کردم که در این شهر قاهره، از بیست هزار دکان کم نباشد، همه مِلکِ سلطان. و بسیار دکان‌هاست که هر یک را در ماهی ده دینارِ مغربی اجُره است… و کاروانسرای و گرمابه و دیگر عَقارات چندان است که آن را حدّ و قیاس نیست….. و قصر سلطان میان شهر قاهره است و همه حوالی آن گشاده، که هیچ عِمارت بدان نپیوسته است. … و چون از بیرونِ شهر بنگرند قصرِ سلطان چون کوهی نماید، از بسیاری عمارات و ارتفاعِ آن، اما از شهر هیچ نتوان دید، که باروی آن عالی است. و گفتند که در این قصر دوازده هزار خادِم اجِری‌خواره است، و زنان و کنیزکان خود که داند؟ الا گفتند که سی هزار آدمی در آن قصر است و آن دوازده کوشک است. و این حَرَم را ده دروازه است» (سفرنامه ناصرخسرو، ص ۷۷)

جواب: این توصیف ناصر خسرو بر بزرگی شهر قاهره و عظمت معماری و بناهای آن تاکید دارد. در سفرنامه ناصر خسرو مسائل جغرافیایی و توصیف ظاهری شهرها و مکان‌های ویژه بیش از دیگر امور، برجستگی دارد. اساساً شهر قاهره در این دوران، یک فضایی با اجزای مختلف اعم از بازار، مسجد، میدان، دارالاماره، مناطق مسکونی و…..بود. رونق اقتصادی در قلمرو فاطمیان مصر حاصل تسلط آنها بر راه‌های بازرگانی شمال آفریقا و دریای مدیترانه است. با توصیفات ناصر خسرو می‌توان گفت که هنر و معماری این شهر تلفیقی می‌باشد. با توجه به ارتباط فاطمیان با دولت روم شرقی، عراق و ایران، هنرمندان و معماران با توجه به آشنایی با سبک‌های معماری مناطق ذکر شده، در آفرینش آثار خود، تحت تاثیر این تمدن‌ها قرار داشتند و با تلفیق و ترکیب هنرها و سبک معماری به ساخت شهر قاهره پرداختند. در زمینه اقتصادی مصر به علت دارابودن محصولات تولیدی و صنعتی از مراکر اقتصادی مهمی به شمار می‌رفتند که دارای بازارهای تجاری مهمی بودند.
جوابی دیگر: بناهای قاهره از شاهکارهای معماری جهان اسلام بود. اصول و شیوه معماری و شهرسازی ایرانی حتی بر شیوه معماری در خلافت فاطمی، تاثیر گذاشته بود.

پرسش‌های نمونه صفحه ۷۸ تاریخ یازدهم انسانی

۱- خلافت عباسیان را به لحاظ شیوه کسب، انتقال و حفظ قدرت، با خلافت امویان مقایسه کنید.
جواب: عباسیان از نظر شیوه کسب قدرت:
معاویه خود را خون خواه عثمان خواند و امام حسن (ع) بدلیل بی اعتمادی به مردم کوفه حکومت را او داد.
از نظر انتقال:
همانند امویان به صورت موروثی بود.
از نظر حفظ قدرت:
نیرنگ و زیرگی و شهادت رساندن ائمه اطهار و سرکوب مخالفان بنی عباس

۲- اقدام‌های مهم منصور را برای تحکیم و تثبیت خلافت عباسیان، فهرست کنید.
جواب: ۱. خلع عموهایش از منصب های دولتی زیرا ادعای خلافت داشتند
۲. معلم عموهایش ابن مقفع را که انسانی متفکر بود به قتل رساند
۳. ابومسلم را کشت
۴. قیام هایی که به دلیل مرگ ابومسلم ایجاد شد را سرکوب کرد
۵. انتخاب بغداد به عنوان پایتخت

۳- تحلیل و قضاوت خود را از اقدام خلفای عباسی در کشتن ابومسلم بیان کنید.
جواب: قدرت زیاد ابومسلم در خراسان باعث نگرانی عباسیان شده بود. چون فرمانروایان شرق را بدون هماهنگی با آنها تعیین می‌‌کرد و همین کار باعث عصبانیت منصور شد و در نهایت منجر به مرگ او گردید.

۴- نقش خاندان ایرانیِ «سهل» را در تحولات سیاسی و فرهنگی دوران مأمون شرح دهید.
جواب: خانواده سهل از مالکان بزرگ خراسان بودند و نقش تعیین کننده ای در زمان مامون داشتند. هارون دو پسرش امین و مامون را به عنوان ولی عهد برگزید اما امین بعد از خلافت برادرش را کنار زد و مامون هم به کمک خانواده سهل برادرش را کشت و به حکومت رسید.
پس از آن فضل بن سهل وزیر مامون شد و حسن بن سهل حاکم عراق شد. سرانجام مامون تحت تاثیر وزیر خود پایتخت را از بغداد به مرو منتقل کرد.

۵- مهم‌ترین دستاوردهای خلافت فاطمیان در عرصه علم و آموزش چه بود؟ توضیح دهید.
جواب: دانشگاه الازهر مسر در زمان فاطمیان افتتاح شد و مرکز علمی بزرگی به نام دارالعلم در قاهره در آن زمان بنا شد.
در دارالعلم کتاب های بسیار زیادی در اختیار عالمان آنجا قرار گرفت و کتابخانه‌ی معتبر و کاملی در آن شکل گرفت.